سلسله نشستهای چرخِ فلک با هدف ذائقهشناسی کودکان و نوجوانان پیرامون بررسی و تحلیل محصولات فرهنگی تولیدشده، شکل گرفته است. اندیشکده امید این نشست را با محوریت انیمیشن لوپتو و با هدف شناخت فکر و احساس دانشآموزان نسبت به این انیمیشن ایرانی برگزار کرد. مخاطب مورد تحلیل، دختران و پسران متوسطه اول در نظر گرفته شد. مخاطبین پس از تماشای انیمیشن به روش گروههای کانونی (Focus Group) وارد مصاحبه شدند. مصاحبهها پیادهسازی و کدگذار شد و نتایج به روش تحلیل محتوا استخراج گردید.
در ادامه بخشی از این گزارش پژوهشی آورده شده است:
هویت مفهومی است که در محصولات فرهنگی و هنری و به ویژه محصولاتی که با محوریت شخصیت ساخته میشود مورد توجه هنرمندان و تولیدکنندگان است. انیمیشن هنری است آکنده از حرکت و گستره شخصیتسازی در آن باتوجه به تکنیک و ماهیت آن وسیع است.
لوپتو انیمیشنی است که توانسته است با خلق شخصیتهای متنوع در یک جهان داستان با استفاده از فضاسازی و متحرکسازی توجه مخاطب را به خود جلب کند. گفتگوی حاصل با گروه نوجوانان بیانگر آن است که فیلمنامهنویس در ارائه پیام خود موفق عمل کرده و دانشآموزان پیام امید و تلاش را به خوبی درک کردهاند.
مبارزه و تسلیم نشدن در برابر مشکلات، پیام دیگری بود که دانشآموزان به ادراک آن اذعان نمودند. حل مسئله یکی از مهارتهای فردی و مؤثر در زندگی روزمره است که افراد دارای چنین مهارتی، نسبت به سایرین تابآوری و تلاشگری بیشتری در چالشها خواهند داشت. انیمیشن میتواند اهمیت آموختن مهارتهای فردی و اجتماعی را به مخاطب گوشزد کند.
طنز موقعیت، یکی از ویژگیهای کم نظیر لوپتو است؛ به گونهای که در نیمه دوم انیمیشن، صدای خنده بچهها در سینما به دفعات مختلف شنیده میشد و آنچه که در این جلسات گفته شد از موقعیتها، بیانگر این موضوع است. طنز موقعیت بر جذابیت لوپتو افزوده است و خاطرهای را در ذهن مخاطب به یادگار میسازد.
براساس آموزههای اسلامی، اعتقاد به عالم غیب یکی از نشانههای ایمان انسانهاست. توجه به ماوراء و عالم غیب با نمادسازی که از حضور فرشتگان انجام شده است، از دیگر ویژگیهایی است که دانشآموزان آنرا درک کردهاند و احساس خوشایندی برایشان رقم خورده است. توصیف و مفهومسازی دختران از فرشته جالب توجه و قابل تأمل است. پرداختن به موضوعات دینی که جنبه ماورایی داشته و از حواس پنجگانه انسان خارج است میتواند در آشناسازی کودکان و نوجوانان به ویژه در انیمیشنها مؤثر و مفید باشد.
همدلی، قضاوت نکردن، توکل به خدا، همکاری و کارگروهی، تولید داخلی و … از جمله مفاهیم ادراک شده نوجوانان است که در این نوشتار به آن اشاره شده است.
همانطور که پیشتر بیان شد، هویت مفهومی است که میتواند از طریق محصولات فرهنگی و هنری به مخاطب انتقال یابد. مؤلفههای هویت را در یک دستهبندی میتوان به حوزههای شناختی (ذهنی) و روانشناختی (روانی) تقسیم کرد. حوزههای شناختی شامل ارزشها و اعتقادات است، حوزههای روانشناختی شامل هنجارها، نمادها، آگاهیها و طرز تلقیها یا رویکردهاست که احساسات، نیازها و تمایلات را در برمیگیرد.
ویژگیهای هویتی شخصیتهای لوپتو به ویژه شخصیت علی، باتوجه به بافت و ارزشهای فرهنگی و دینی همچون ادب در برابر بزرگتر و احترام به پدر ساخته شده است و به خوبی توانسته است این تأثیر را در ناخودآگاه مخاطب ایجاد کند.
توجه به حوزههای روانشناختی بیش از حوزههای شناختی در لوپتو دیده میشود، برانگیختن احساسات، نمادسازی و هنجارهای رفتاری و اجتماعی به طور فراگیر در انیمیشن دیده میشود.
در ادامه پیشنهاداتی به منظور ساخت بهتر انیمیشن ارائه میگردد تا در محصولات بعدی شاهد نمونههای بهتری نسبت به قبل باشیم:
- استفاده از نظر روانشناسنان و کارشناسان حوزه تعلیم و تربیت در تدوین فیلمنامه
- زمینهسازی و ایجاد محیطهای فراسینما[1]به منظور معرفی مفاهیم و شخصیتهای انیمیشن
- توجه به ادراک مخاطب و اثرسنجی محصولات فرهنگی به ویژه انیمیشن بر کودکان و نوجوانان
- توجه به مسئله قهرمان و نقش الگویی آن در کودکان و نوجوانان و شخصیتپردازی متناسب با مؤلفههای فرهنگی و ارزشی
- تولید محصولات فرهنگی و آموزشی مبتنی بر مفاهیم و شخصیتهای انیمیشن در قالب کتاب، نماهنگ، موسیقی، بازی، نوشتافزار و … به منظور افزایش میزان تأثیر مؤلفههای شناختی و رفتاری انیمیشن بر مخاطب
پینوشت:
[1] مقصود از فراسینما، محیطهای پیرامونی و جدای از سالن سینماست که میتواند مخاطب را قبل یا بعد از مشاهده فیلم با خود همراه کند.
