«دکتر جواد خدادادی؛ روان‌شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی»

بچه زرنگ، یک اثر موفق در به تصویر کشیدن ارزش‌های عمیق

این پویا نمایی یک پیام و متن اجتماعی و اخلاقی اساسی دارد که جامعه امروزی بیش از هر زمان دیگری به آن نیاز دارد. و بازتعریف از قهرمان و ابرقهرمان را می‌توان به خوبی در مسیر و جاهای مختلف این پویانمایی مشاهده کرد. به عقیده من در ارزش‌آفرینی و به تصویر کشیدن ارزش‌های عمیق برای پایه‌های اساسی جامعه، یعنی کودکان و نوجوانان کار موفقی بوده است. این اثر نقاط مثبت چند وجهی‌ای دارد که از منظر تحلیل روانشناختی آن نکات زیادی را می‌توان ذکر کرد.

تقابل چنگیز و محسن، نماد تقابل خیر و شر // پرداختن به مسئله انتخابگری انسان میان خیر و شر

بچه زرنگ، این مسئله را برای مخاطب مطرح می‌کند که یک موجود مانند انسان اختیار دارد که در راستای سودمندی و ارتقاء، یا در جهت آسیب و مسائل مرتبط با تهدیدهایی که ممکن است اتفاق بیافتد و در نهایت شر را حاکم کند؛ حرکت کند. نبرد خیر و شر همواره در طول تاریخ در جریان بوده است. و این پویانمایی هم این نکته را نشان میدهد که انسان‌ها در هر روز و هر زمان، درگیر این جدال‌ها هستند. در موقعیت‌های گوناگون زندگی، ما می‌توانیم انتخاب کنیم که به سمت کارهای خیر حرکت کنیم یا شر. به سمت نور و روشنایی در حرکت باشیم؛ یا به سمت ظلمت و تاریکی. و این جدال را بین محسن و چنگیز می‌توانیم به شکل‌های مختلف در این کار قشنگ ببینیم. که انسان چطور می‌تواند انتخاب کند و انتخاب‌های خودش را بازتعریف نموده و متفاوت کند. این که انسان تنها موجودی است که می‌تواند خودش را مطالعه کند، احساسات درونی خودش را فهم کند و به انتخاب‌هایش آگاه شود. و سپس انتخاب‌های بعدی خودش را با انتخاب‌های قبلی‌اش متفاوت کند؛ و مسیرش را مسیر متعالی قرار دهد. این یکی از ویژگی‌های متمایز کننده انسان، نسبت به سایر موجودات است؛ که می‌توان آن را در این اثر فاخر دید.

قهرمان، تلاشگری به دنبال نفع جمعی 

یک از نقاط قوتی که در انیمیشن بچه‌زرنگ وجود دارد و در سراسر کار می‌توان آن را دید، بحث سودمندی و خیرجمعی است. که اساسا قهرمان کسی است که از نفع شخصی خود به سمت نفع جمعی حرکت کند. و منظور ما از جمع می‌تواند یک فرد دیگر باشد، یک خانواده باشد، یک شهر دیگر باشد، یک محیط زیست باشد و یا اینکه کل بشریت باشد. در این کار هم تلاش برای نجات ببر مازندران یک استعاره‌ایست برای کمک به توسعه زیست بهتر و کمک به یک بهزیستی جمعی که می‌تواند برای تک تک اعضای یک محیط اجتماعی و زیستی برقرار شود. و همه افراد وظیفه دارند تا برای تحقق این شرایط تلاش کنند. به همین دلیل کمک به ببر مازندران و کمک به جنگل، نمایانگر کمک به وضعیت‌های آشفته اجتماعی، اخلاقی و انسانی است. که در کشورها و جوامع مختلف می‌توان این مسئله را دید. این پویانمایی،خیلی خوب این نکته را به مخاطب می‌فهماند که یک فرد قهرمان به دنبال این است که سودمندی ایجاد کند. یعنی قهرمان فردی است که می‌تواند خیر رسانی ایجاد کند. و این خیر رسانی معطوف به یک شخص خاص و یک محیط خاص نیست. بلکه یک زیست بوم را در بر می‌گیرد.

انتقال مفاهیم تربیتی به والدین با ابزار طنز

شخصیت محسن نماد یک انسان سودمند است. همه انسان‌ها همینطور هستند. و در جهت خیر حرکت می‌کنند و به دنبال رشد هستند. انسان‌ها کنجکاو هستند. و این نشانه‌ای از تعالی و رشدمحوری است. اساسا اینکه بتواند بیاید و دیگرانی را نجات دهد. این مفهومی است که تحت عنوان  علاقه اجتماعی، به عنوان یکی از ویژگی‌های انسان‌های رشدیافته است. که می‌توانیم آن را در مکاتب مختلف روانشناسی و اجتماعی ببینیم.

بچه زرنگ بیانگر این مفهوم است که همه بچه‌ها می‌توانند به عنوان یک انسان، سودمند و اثرگذار باشند و به دیگران کمک کنند. همینطور هم  والدین باید به جای تنبیه، تحقیر، به جای برچسب زدن‌های منفی و تبدیل کردن کودکان به یک رباطی که هیچ کاری انجام ندهد و تنها به صورت منظم قواعد خاصی را رعایت کند؛ از ابزارهای تربیتی‌ای استفاده کنند که این ظرفیت‌های ذاتی را در کودکان فعال کند. شاید به همین خاطر است که انیمیشن این پیام را به شکل طنز منتقل می‌کند که و مدرسه، به جای اینکه کودکان را محدود کنند؛ با همراهی آن‌ها فضایی را ایجاد کنند که موجب شکوفایی و حرکت کودکان به سمت سودمندی اجتماعی باشد.

هر شخصیت قدرتمند و اثرگذاری قهرمان نیست.

همانطور که در جاهای مختلف این پویانمایی می‌بینیم، شخصیت چنگیز در قلمرو خودش هم یک فرد قدرتمندی و اثرگذاری است. افرادی را پیرو خودش کرده است. و ابزارآلات و امکانات مختلفی دارد و برای رسیدن به هدف خودش می‌جنگد. تا بتواند قلب جنگل را تسخیر کند. پس یک هدفی دارد و برای آن هدف تلاش می‌کند. و در عین حال هم روی افراد دیگر اثرگذاشته است. سوالی که ممکن است مطرح شود این است که هر اثرگذاری‌ای می‌تواند مفید و سودمند باشد؟ آیا اینکه یک فردی بتواند دیگران را تحت تاثییر قرار دهد  را ما می‌توانیم قهرمان در نظر بگیریم؟ در طول تاریخ هم این مسئله وجود داشته است. افرادی بودند که بر فرض توانسته‌اند توده‌ای از مردم را دور خودشان جمع کنند و در عین حال آسیب‌هایی جدی برای بشریت ایجاد کنند. مطالعات تاریخی خیلی خوب نشان داده‌اند. به عنوان مثال هیتلر هم یک فرد اثرگذار و قدرتمند بود. و در جهت قدرت خودش کارهای زیادی انجام داد. طرفداران زیادی داشت. و برای خودش به یک معنا  رهبر بود. اما در جهت شر حرکت می‌کرد. در داستان این انیمیشن هم شخصت چنگیز همینطور است.

قهرمان کسی است که قدرت دارد؛ و در عین قدرت داشتن می‌بخشد.

نقطه اوج انیمشن بچه زرنگ این است که می‌خواهد این تفکر را به چالش بکشاند که اساسا یک قهرمان؛ مثل قهرمانی که ما در بافت دینی خودمان، در فرهنگ اسلامی و ایرانی خودمان داریم؛ کسانی هستند که می‌توانند تغییری در عینک‌ها، نگرش‌ها و جهان‌بینی افراد ایجاد کند. یعنی افرادی هستند که می‌توانند کمک کنند که یک فرد، یا افراد جامعه مسیر خودش و سرنوشت خودش را متفاوت کند.که از انتخاب‌های گذشته خودش یک انتخاب متفاوت و بهتری را برگزیند. همانطور که در جاهای مختلف می‌بینیم، هنر این انیمیشن هم این است که توانسته این مسیر را شکل دهد که ما از یک قدرت ابزاری، مکانیکی، شخص‌محور، یا به عبارتی یک نگاه محدود و امتیازی به یک سمت یک نگاه معناگرا حرکت کنیم. به سمت یک قدرت متفاوت غیرمادی حرکت کنیم. که این غیرمادی بودنش را انبیاء و ائمه معصومین به شکل‌های مختلفی مختلف نشان دادند. آنجایی که در آن بخش‌های پایانی انیمشن می‌بینیم؛ که محسن این امکان را دارد تا چنگیز را از بین ببرد؛ ولی تحت تاثیر محیط‌بان پیر که نمادی از یک تفکر و راهنمای معنوی است، قرار می‌گیرد. این بخش می‌تواند باز تعریفی از مفهوم قهرمان ارائه دهد. که قهرمان کسی‌ است که قدرت دارد و در عین قدرت می‌بخشد. شخصیت قهرمان فرد مهربانی‌ است. با اینکه امکان حذف کردن طرف مقابل را دارد؛ ولی کمک می‌کند، و دستگیری می‌کند. تا اصلاح پایدار و هدایت عمیق شکل بگیرد. همانطور که چنگیز از یک شخصیت منفی به یک محیط‌بان تبدیل می‌شود.

و این توانایی، قدرتی است که در بافت دینی، بافت مذهبی و افتخارات مکتب فکری ماست که به جای متمرکز شدن بر ابزارهای مکانیکی و ابزارهای مادی و جنگ افزارها تسلیحات؛ قهرمان کسی است که تغییراتی را در بینش انسان‌ها ایجاد کرده. و مسیرهای متفاوتی را خلق کند.

از این رو این انیمیشن، به زیبایی مفاهیم مرتبط با این مسئله را انتقال دهد. البته که انتقال بهتر این مفاهیم، مسلزم هدایت و راهنمایی‌های والدین است.