در گذشتهی خیلی خیلی دور! آدمها برای اینکه حال و هوایشان عوض شود و کمی تنوع به زندگیشان بدهند؛ دور هم جمع میشدند، قصه میگفتند یا توی کوچه فوتبالی، گرگم به هوایی بازی میکردند. تفریح در دوران پیشافناوری به محیط، جمع آدمها، جشنها و آیینها مرتبط میشد و اصلا یک جورهایی تفریح و زندگی با هم آمیخته شده بود.
تا اینکه زندگی آدمها کمکم صنعتی شد و روستاها جای خودشان را به شهرها دادند و کلمهای به اسم «اوقات فراغت» خلق شد. یعنی دیگر آدمها سرشان شلوغ پلوغ شده بود و باید برای تفریح کردن، وقتِ فراغتی پیدا میکردند. فناوریهای مکانیکی مثل دستگاههای چاپ؛ محصولات جدیدی همچون کتاب، روزنامه و مجلهها را به وجود آوردند. کمکم سالنهای تئائر و موسیقی متولد شدند و خلاصه تفریح از یک فعالیت جمعی، تبدیل شد به یک محصول که مثل خوراکیها قابل مصرف و تکثیرشدنی بود!
اما در قرن بیستم یکی از عجایب دنیای سرگرمی وارد زندگی آدمها شد. منظورم همان جعبهی جادویی سخنگوست! یعنی رادیو و البته از نوع تصویریاش یعنی تلویزیون! و این دو بزرگوار به کلی مفهوم سرگرمی را زیر و رو کردند. اینجا بود که پدیدهای به اسم مخاطب انبوه شکل گرفت! یعنی جمعِ آدمهایی که با هم به سینما میرفتند و یا یک برنامه یا سریال تلویزیونی را دنبال میکردند. فناوری در این نقطهی حساس از تاریخ، باعث شد تفریح یک سویهتر اما فراگیرتر و همگانی شود.
تفریح و سرگرمی پابهپای فناوری همراه بود تا رسید به عصری که ما در آن زندگی میکنیم؛ یعنی عصر دیجیتال و اینترنت. سرگرمی با ظهور کامپیوتر و تلفنهمراه، روی دیگری از خودش را نشان داد. همه چیز اول از کامپیوترهای غولپیکر و خطوط تلفن ثابت شروع شد که ما را به جهان مجازی متصل کرد و بعد رفته رفته این اتصال به تمام بخشهای زندگی ما سرایت کرد. حالا فقط کافی است دکمهی وای فای یا گزینهی اتصال به اینترنت گوشی همراهتان روشن باشد تا شما را به جهانی از سرگرمیهای جورواجور وارد کند. بازیهای ویدیویی و آنلاین، شبکههای اجتماعی، استریمها، پادکستها، سرگرمیهای تعاملی، تولید محتوا و…. انقدر جدی شد که حالا آدمها از این سرگرمیها کسب درآمد میکنند. یعنی بخشی از آنچه که امروز آن را «اقتصاد دیجیتال» مینامیم، مربوط به سرگرمیهای دیجیتال است. همهی اینها با تشریففرمایی! اینترنت به جهان ما، متولد شدند. تفریحات در عصر ما؛ انفرادی و در عین حال تعاملی! و همیشه در دسترساند.
تاثیر فناوری بر تفریح هیچگاه متوقف نخواهد شد. با ظهور واقعیت مجازی (VR) و واقعیت افزوده (AR)، سرگرمیها پیچیدهتر شدند. این پیچیدگی با پدیدهای به اسم هوش مصنوعی (AI) و تکامل ابزارهای آن، بیشتر و عمیقتر شد. ابزارهایی که میتواند به دنیای احساسات، ادراک و عواطف آدمها هم قدم بگذارد. بنابراین افراد میتوانند تجربیات شخصیسازی شده و فراواقعی داشته باشند. هر چند آسیبهایی همچون اعتیاد دیجیتال، انزوا و کاهش تحرکات بدنی، مشکلات روانشناختی را هم به بار میآورند.
فناوری توانسته شکلهای منحصر به فردی از تفریح را به ما نشان بدهد که تا به حال هیچکس فکرش را هم نمیکرد!
از کجا معلوم؟! شاید یک روز در آینده با کمک فناوری بتوانیم یک دست فوتبال در مریخ بازی کنیم!
زهره احمدی؛ پژوهشگر اندیشکده امید
