سواد خواندن چیست؟
سواد خواندن فراتر از روخوانی و روانخوانی است؛ یعنی تواناییِ فهم دقیق متن، استخراج اطلاعات، نتیجهگیری از دادههای متن، تفسیر و پیوند دادن ایدهها، و در نهایت ارزیابی و داوری متن.
گزارش سواد خواندن اولین دوره پويش هيسطورى
در طرح سواد خواندن مجموعه ۱۵ جلدی «سرگذشت استعمار»، برای هر جلد پانزده سؤال شامل دو سؤال تشریحی و سیزده سؤال چهارگزینهای و بر اساس اصول مطالعه بینالمللی سواد خواندن (PIRLS) طراحی شد. سؤالات چهار سطح «بازیابی اطلاعات صریح متن»، « استنباط مستقيم» ، «تفسیر و تلفیق ایدهها و اطلاعات» و «بررسی و ارزیابی متن» را در مواجهه متن کتاب از مخاطب ارزیابی میکند. این طرح با هدف ترویج سواد خواندن و افزایش تأثیرگذاری محتوا برای ۳٢۷۹ نفر اجرا شد و در مجموع ۲۰۹۵۰ نفر آزمون در سامانه به ثبت رسید. شرکتکنندگان که از ۹ تا ۲۲ سال سن داشتند، شامل ۵۵ درصد دختران و ۴۵ درصد پسران بودند و حداقل ۱۵ نفر از هر استان کشور در طرح مشارکت کردند.
در مجموع، ۴۵ درصد شرکتکنندگان از دوره متوسطه اول بودند، اما استمرار و تداوم حضور در ۱۵ مرحله آزمون عمدتاً مربوط به دانشآموزان متوسطه دوم بود و در نهایت این گروه مخاطب اصلی طرح محسوب شد. سوالات هر كتاب حداقل توسط هزار نفر پاسخ داده شد و تفاوت چندانى بين پاسخ گويى دختران و پسرانبه جز چند مورد وجود نداشت.
تحلیل سطوح سواد خواندن در سه گروه سنی ابتدایی، متوسطه اول و متوسطه دوم نشان داد که تفاوت سطح «بازیابی اطلاعات صریح متن» در این سه گروه معنادار است و دانشآموزان متوسطه دوم در این سطح عملکرد بهتری دارند. همین الگو در سطوح «استنباط مستقیم» ، «تفسیر و تلفیق ایدهها و اطلاعات» و نيز «بررسی و ارزیابی متن» دیده شد.
در بررسی میزان استقبال از جلدهای مختلف، آزمون مربوط به جلد اول با عنوان «سفر به آن سوی دریاها» با ۲۷۶۰ شرکتکننده پراقبالترين جلد بود و آزمون جلد سیزدهم «ماجرا هنوز تمام نشده» و جلد چهاردهم «فارغالتحصیل زندان» کمترین میزان مشارکت را داشتند. از جلد سوم تا پانزدهم، شمار شرکتکنندگان بین ۱۱۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر متغیر بود.
با تفسیر درصد نمره کل آزمون میتوان گفت در بهترین حالت، دانشآموزان متوسطه دوم حدود ۵۰ درصد مطالب کتابها را فهمیدهاند و به کمک آن استدلال کردهاند و این نسبت در مقاطع پایینتر به مراتب پایینتر بوده است. با اینکه حجم هر کتاب در حد سه تا چهار هزار کلمه بوده است نسبت زیادی از شرکتکنندگان، به مطالعه کامل کتابها نپرداختهاند و نمرهی کسب شده آنها کمتر از حد انتظار بوده است. برای رفع این مشکل و مطالعه عمیقتر در طرحهای بعدی میتوان شرکتکنندگان را با پیامهای مشاورهای یا محتوای مطالعه جذاب، ترغیب و تشویق نمود.
تاثیر کتابهای مجموعه استعمار بر خوانندگان
پژوهش حاضر متشکل از دانشآموزان دختر و پسر سه مقطع «دبستان»، «متوسطه اول» و «متوسطه دوم» بود که مجموعه ۱۵ جلدی سرگذشت استعمار را مطالعه کرده بودند و در هر ۱۵ مرحله آزمون سواد خواندن مجموعه هیسطوری شرکت کرده و موفق به پاسخگویی سؤالات مرحله شانزدهم در زمان مقرر شدند. از میان ۳۲۷۹ شرکتکننده، ۳۸۹ نفر بهعنوان نمونه هدفمند انتخاب شدند.
در این گزارش، اثر مطالعه تاریخی بر نگرش و علاقهمندی نوجوانان بررسی شد. نوجوانانی که به پانزده دوره آزمونهای سواد خواندن «سرگذشت استعمار» پاسخ داده بودند، به سؤالاتی درباره انگیزش، نگرش و علاقهمندی خود به تاریخ پاسخ دادند. نتایج نشان داد که شرکتکنندگان نوجوان با خواندن این مجموعه، به طور معنادارى نسبت به تاريخ علاقمندتر شده اند و نگرش آنها نسبت به سیاستهای کشورهای غربی نیز تغییر کرده است. همچنین مشخص شد که کتاب سرگذشت استعمار بر دانشآموزان مقطع متوسطه اول بیشترین اثرگذاری را داشته است.
مطالعه کتابها باعث شد نوجوانان آگاهی عمیقتری درباره سیاستهای استعمار پیدا کنند. نوجوانان پس از مطالعه، نسبت به آینده ایران نیز نگاه متفاوتی پیدا کردند؛ چنانکه پیشبینی شرکتکنندگان طرح هیسطوری نسبت به آینده ایران در مواجه با غرب، اقتدار کشور ، قدرتمند شدن در همه زمینهها خصوصاً نظامی، توانایی مقابله با غرب و شكست آنان با پيشرفت علمى ، اقتصادى و استقلال است.
در تحلیل پیامها، در پاسخ به چرایی ضعف ملتهای تحت استعمار نیز بیان شد: «مردم خوشبین و سادهلوح کشورهای مستعمره، كه مديران و رهبران نالايقى داشتند ، به دليل ضعف هايي چون فقر و بى سوادى و اعتقادات خرافى، زمينه نفوذ كشورهاى اروپايي را فراهم كردند و چون قدرت نظامى و سياست و برنامه ريزى نداشتند، به راحتى مستعمره شدند».
از نظر انگیزشی، مشخص شد اگرچه انگيزه درونى شرکتکنندگانی بالا بوده، اما آن هايي كه طرح سواد خواندن را با امتياز بالاترى به پايان رسانده اند، انگيزه بيرونى بالايي داشته اند.
گزارش همچنین نشان داد که مطالعه مجموعه سرگذشت استعمار حتی بر موضوع مهاجرت نیز تأثیر گذاشته است؛ چنانکه افرادی پیدا شدند که پس از برنامه هیسطوری از مهاجرت منصرف شدهاند.
از نظر مخاطبشناسی، یافتهها نشان داد که کتاب سرگذشت استعمار برای دانشآموزان متوسطه اول بیشترین تأثیر را داشته است و همین امر توصیه برای گنجاندن بخشهایی از آن در کتابهای تاریخ این مقطع را تقویت میکند.
در نهایت، نتایج بیانگر آن است که مطالعه مجموعه سرگذشت استعمار باعث افزایش آگاهی، تقویت تحلیل تاریخی، تغییر نگرش نسبت به سیاستهای غرب، و تعمیق علاقهمندی به تاریخ شده و نقش مهمی در شکلدهی نگاه نسل نوجوان نسبت به گذشته و آینده دارد.
لازم به ذکر است مجموعه 15 جلدی «سرگذشت استعمار» داستانهای تاریخی و کمتر شنیده شده از استعمار دولتهای غربی در طول تاریخ است که برای مخاطب نوجوان و توسط انتشارات مهرک به قلم مهدی میرکیایی به چاپ رسیده است.
